فهرست محتوا
روانشناسی سلامت یک رشته بینرشتهای است که به ترکیب روانشناسی و پزشکی میپردازد. این رشته در مقطع دکترا تدریس میشود و از زمینههای مختلفی مانند روانشناسی، جامعهشناسی، زیستشناسی و بهداشت شکل گرفته است.
انجمن روانشناسی آمریکا (APA) تعریف خوبی از روانشناسی سلامت دارد و آن را به عنوان یک رویکرد زیستی-روانی-اجتماعی به سلامت معرفی میکند. این به این معنی است که سلامت فرد تحت تأثیر عوامل بیولوژیکی، روانی و اجتماعی قرار دارد.
تاریخچه روانشناسی سلامت در جهان و ایران
در گذشته، فلاسفه به روان به عنوان “جان” نگاه میکردند و آن را جزء جداییناپذیر انسان میدانستند. پزشکان قدیمی، مانند بقراط و ابوعلی سینا، نیز به هر دو بعد جسم و روان در درمان بیماران خود توجه میکردند.
با پیشرفتهای پزشکی و روانشناسی، ارتباط نزدیک بین جسم و روان روز به روز بیشتر مشخص شد. تحقیقات علمی در فرهنگها، نژادها و مناطق مختلف نشان داد که سبک زندگی افراد مستقیماً بر سلامت و طول عمر آنها تأثیر میگذارد.
این یافتهها باعث شد تا دانشمندان احساس نیاز کنند که رشتهای علمی ایجاد کنند که هم به علوم رفتاری و روانشناختی و هم به علوم پزشکی و درمان جسمی بپردازد. در نتیجه، در سال ۱۹۷۳ میلادی، انجمن روانشناسی آمریکا روانشناسی سلامت را به عنوان یک گرایش تخصصی معرفی کرد. از آن زمان، این رشته به عنوان یک زمینه مستقل و میانرشتهای در دانشگاههای معتبر جهان در مقطع دکترا تدریس میشود.
موضوعات روانشناسی سلامت کدامند؟
کیفیت زندگی و رفتارهایی که افراد انجام میدهند، تأثیر زیادی بر سلامت آنها دارد و این موضوع یکی از اصلیترین محورهای روانشناسی سلامت است. رسالت این علم این است که راهکارهایی را شناسایی و اجرا کند تا سلامت و کیفیت زندگی افراد بهبود یابد. این تلاشها میتواند شامل سیاستهای کلان کشوری و همچنین آموزشهای مستقیم و چهره به چهره باشد.
موضوع مهم دیگری که در روانشناسی سلامت مطرح است، پیشگیری از مشکلات بهداشتی است. شعار “پیشگیری بهتر از درمان” نشاندهنده اهمیت این بخش از علم روانشناسی سلامت است. زیرا در بسیاری از موارد، درمان بیماریها میتواند هزینههای جسمی، روانی و مالی زیادی به همراه داشته باشد، بنابراین پیشگیری از این مشکلات از اهمیت بیشتری برخوردار است.
به عنوان مثال، اصلاح باورهای نادرست یک فرد که فکر میکند بستن کمربند ایمنی ضروری نیست، بسیار کمهزینهتر و عملیتر از درمان آسیبهای نخاعی ناشی از تصادفات رانندگی است که در آن کمربند ایمنی بسته نشده است. همچنین، برخی مشکلاتی که درمان قطعی ندارند و به صورت مزمن ادامه پیدا میکنند، میتوانند منابع روانی، اجتماعی و مالی افراد را به شدت تحت تأثیر قرار دهند. به عنوان مثال، فلج نخاعی ناشی از رانندگی پرخطر و سکته قلبی ناشی از مصرف غذاهای چرب و پرنمک از جمله این مشکلات هستند که اهمیت پیشگیری از آنها را دوچندان میکند.
روش های درمانی روانشناسی سلامت
درمان روانشناختی قطعی یا در مواردی که بیماری مزمن باشد، درمان حمایتی نیز جزو حوزههای روانشناسی سلامت است. بسیاری از بیماریهای جسمی، بدون توجه به نقش روان در ایجاد آنها، به شدت تحت تأثیر عوامل روانی قرار دارند. به عنوان مثال، آسم یک بیماری جسمی است که در شرایط استرس و اضطراب شدید، علائم آن به طور قابل توجهی بدتر میشود. همچنین، فشار خون نیز نمونه دیگری از تأثیر مستقیم روان و جسم بر یکدیگر است.
بنابراین، در درمان بیماریهای جسمی، استفاده از درمانهای حمایتی در کنار درمانهای پزشکی، یکی از بخشهای مهم روانشناسی سلامت است.
سازگاری بهتر با بیماریهای مزمن جسمی، مانند سرطان یا فلج غیرقابل برگشت نخاعی، یکی دیگر از موارد مهم در روانشناسی سلامت است. هدف این کار کاهش درد و رنج فرد و بهبود توانمندیهای اوست، تا مشکلات ناشی از بیماری به حداقل برسد. با کمک روشهای مناسب، افراد میتوانند بهتر با شرایط خود کنار بیایند و کیفیت زندگیشان را افزایش دهند.
خدمات روانشناسی سلامت در عمل چیست؟
با توجه به آنچه درباره روانشناسی سلامت گفته شد، میتوان به نمونههای زیر اشاره کرد تا بهتر با این رشته آشنا شویم. در روانشناسی سلامت بالینی، ارتباط نزدیک و متقابل بین جسم و روان بسیار مهم است. درک این ارتباط کمک میکند تا بدانیم روانشناس سلامت چگونه میتواند در درمان بیماریهای جسمی موثر باشد.
موارد درمانی در روانشناسی سلامت:
1. بیماریهای جسمی:
– درمان کمکی در بیماریهایی مانند سکته مغزی، دیابت، آسم، فشار خون بالا و سایر بیماریهای قلبی که تحت تأثیر روان قرار دارند.
– مدیریت بیماریهای مزمن مانند صرع، سندرم خستگی مزمن (CFS) و بیماریهای خودایمن.
2. دردها:
– درمان انواع سردرد (مانند میگرن و سردرد تنشی) و دردهای عضلانی-اسکلتی.
– مدیریت دردهای بعد از جراحی و دردهای مزمن.
3. مشکلات گوارشی و هورمونی:
– درمان علائم سندرم پیش از قاعدگی (PMS) و سندروم روده تحریکپذیر (IBS).
– رسیدگی به زخم معده ناشی از استرس و مشکلات مثانه عصبی.
4. پیشرفت در درمان:
– تسریع در بهبود زخمها و کاهش استرس پیش از عمل جراحی.
– تقویت سیستم ایمنی در بیماران مبتلا به ایدز و بیماریهای عفونی.
5. مشاوره:
– مشاوره در زمینه ناباروری، سقط جنین مکرر و یائسگی.
6. اختلالات کودکان:
– درمان اختلالاتی مانند ترس از بیمارستان و خون، بیش فعالی (ADHD) و شب ادراری.
7. زوج درمانی و اختلالات جنسی:
– کمک به مشکلات جنسی مانند واژینیسموس و زودانزالی.
8. اختلالات خواب و خوردن:
– درمان اختلالات خواب و مشکلات تغذیهای مانند چاقی و بیاشتهایی.
– مدیریت استرس، افسردگی و وسواسها.
9. اختلالات اضطرابی:
– درمان انواع اضطرابها از جمله اضطراب اجتماعی و اختلال وحشت زدگی (پانیک).
– کمک به افزایش اعتماد به نفس و مدیریت خاطرات ناخوشایند.
این نمونهها نشان میدهند که روانشناسی سلامت چگونه میتواند در زمینههای مختلف به بهبود سلامت و کیفیت زندگی افراد کمک کند.
چه وقت باید به روانشناس سلامت مراجعه کرد؟
ارجاع پزشک معالج یکی از راههای متداولی است که افراد برای اولین بار به روانشناس سلامت مراجعه میکنند. همچنین، اگر فرد متوجه شود که بیماری جسمیاش تحت تأثیر تغییرات روانی مانند افزایش استرس، اضطراب یا افسردگی قرار دارد، این موضوع میتواند ضرورت مشاوره با روانشناس سلامت را بیشتر کند.
درد نیز یکی دیگر از زمینههایی است که در کنترل و کاهش آن میتوان از تخصص روانشناس سلامت بهرهمند شد.
عوارض روانی ناشی از بیماریهای جسمی نیاز به تخصص خاصی دارند. در این موارد، درمانگری که به بیماریهای جسمی و اختلالات روانی آشنا باشد، میتواند کمککننده باشد. به همین دلیل، با توجه به رویکرد میانرشتهای روانشناسی و پزشکی، روانشناس سلامت بهترین گزینه برای مراجعه در این شرایط است. بهعنوان مثال، افسردگی ناشی از دیابت میتواند نمونهای از این مشکلات باشد.
موارد دیگری که میتوان در آنها از روانشناس سلامت کمک گرفت، زمانی است که نیاز به مداخلات تخصصی برای بهبود سلامت یا پیشگیری از بیماری وجود دارد. بهعنوان مثال، آموزش کارکنان برای کاهش فرسودگی شغلی میتواند یک نوع مداخله در سطح سازمانی باشد. همچنین، مداخله درمانی برای ترک سیگار نیز نمونهای از کمکهایی است که روانشناس سلامت میتواند بهصورت فردی ارائه دهد.
